Maar precies daar ligt volgens Chantal Dirkes en Myrthe van Delden de grootste kans voor verbetering. "Weerbaarheid is geen afvinklijstje," zegt Myrthe. "Het is een complexe maatschappelijke opgave die je alleen samen effectief kunt aanpakken."
Die overtuiging vormt de basis van de BMC-aanpak. Chantal begeleidt organisaties bij complexe maatschappelijke veranderopgaven; Myrthe werkt als senior-adviseur aan maatschappelijke weerbaarheid en veiligheid. Samen met collega’s ontwikkelden zij een aanpak die publieke organisaties helpt weerbaarheid te benaderen als een gezamenlijke beweging waarin overheid, inwoners en maatschappelijke partners ieder een eigen rol hebben.
Hun boodschap is helder: maatschappelijke weerbaarheid begint niet met een draaiboek, maar met een andere manier van kijken.
Ingewikkeld is niet hetzelfde als complex
Volgens Chantal behandelen veel organisaties maatschappelijke weerbaarheid alsof het een ingewikkeld project is: overzichtelijk en oplosbaar. Terwijl het in werkelijkheid een complexe opgave is: een opgave die steeds verandert, verschillende perspectieven kent en nooit echt op te lossen is.
"Bij ingewikkelde vraagstukken kun je een stappenplan maken. Bij complexe vraagstukken werkt dat niet. Dan heb je verschillende perspectieven, uiteenlopende belangen en veranderende omstandigheden. Dan helpt een blauwdruk niet."
Juist daarom pleit zij ervoor om niet meteen oplossingen te bedenken. Veel organisaties beginnen enthousiast met organiseren. Ze willen vooral snel iets doen. Maar de eerste vraag zou eigenlijk moeten zijn: wat proberen we precies te bereiken? Waarom doen we dit eigenlijk? "We weten inmiddels uit heel veel verandertrajecten wat werkt. Gebruik dat instrumentarium ook. Er zijn methodieken die helpen om meervoudig naar een vraagstuk te kijken. Maak daar gebruik van, in plaats van opnieuw het wiel uit te vinden."
Van checklist naar maatschappelijke opgave
Myrthe ziet hetzelfde gebeuren in haar werk als projectleider maatschappelijke weerbaarheid. De VNG-handreiking is daarbij een waardevol vertrekpunt. De kunst is om die niet te reduceren tot een afvinklijstje, maar te gebruiken als fundament voor een doorlopend gesprek in de wijk.
Volgens haar verdwijnt daarmee precies waar het werkelijk om draait: "we willen uiteindelijk een samenleving die beter bestand is tegen langdurige verstoringen. Dan moet je jezelf steeds blijven afvragen: draagt wat we nu doen daadwerkelijk bij aan die bedoeling?"
Dat vraagt soms om andere keuzes.
Neem een noodsteunpunt. Veel gemeenten beginnen met praktische vragen: waar komt het, welk aggregaat is nodig, welke communicatiemiddelen moeten aanwezig zijn?
"Dat zijn allemaal goede vragen," zegt Myrthe. "Maar belangrijker is misschien wel de vraag: hoe draagt dit noodsteunpunt bij aan de weerbaarheid van deze wijk?"
Het antwoord zal niet overal hetzelfde zijn. In de ene wijk organiseren inwoners al ontzettend veel zelf. Daar heb je als gemeente misschien vooral ruimte te geven. In een andere wijk zijn nauwelijks ontmoetingsplekken en zul je juist meer moeten investeren in verbinding.
Niet vóór inwoners, maar mét inwoners
Volgens beide adviseurs zit daar misschien wel de grootste omslag. De overheid is van oudsher gewend om problemen op te lossen vóór inwoners. Vanuit een hele goede en betrokken intentie willen overheden inwoners vaak zoveel mogelijk ontzorgen. Toch kan die reflex averechts werken omdat je jezelf in de rol van dienstverlener plaatst in plaats van partner.
Maar maatschappelijke weerbaarheid vraagt om échte co-creatie. Dat betekent dat we de inwoner serieus nemen als partner en eigenaarschap delen. Want oplossingen die gedragen én uitvoerbaar zijn, bedenk je niet alleen. Wat werkt, maken we samen.
Als mensen bij een crisis drie dagen grotendeels op zichzelf en hun omgeving zijn aangewezen, helpt het niet om alles voor hen te blijven regelen. Dat vraagt soms ook om ongemakkelijke gesprekken.
Op bewonersavonden vragen inwoners regelmatig: 'Wat gaat de gemeente voor ons doen?' Dan moet je eerlijk zeggen dat de overheid in de eerste 72 uur niet alles kan oplossen. De belangrijkere vraag is eigenlijk: wat kunnen wij samen doen?
Samen in hetzelfde bootje
Chantal gebruikt daarvoor graag een eenvoudige metafoor.
"Wij zitten met elkaar in één bootje. Dat bootje is misschien lek. Dan kunnen we heel lang discussiëren over wie het gat heeft veroorzaakt of wie het moet repareren. Maar we kunnen ook samen zorgen dat het weer gaat varen." Daarvoor is samenwerking nodig die verder gaat dan de gemeente alleen. Ondernemers, scholen, welzijnsorganisaties, woningcorporaties, vrijwilligersorganisaties, zorginstellingen en inwoners beschikken allemaal over kennis, ervaring en netwerken die van grote waarde zijn. Volgens haar is dat precies maatschappelijke weerbaarheid.
De kracht van Wij++
Die manier van samenwerken vormt ook de kern van de BMC-aanpak. Centraal daarin staat het onderscheid tussen Ik, Wij en Wij++.
De Wij bestaat uit het kernteam dat de opgave organiseert.
De Wij++ gaat veel verder: inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, wetenschappers, veiligheidsregio's, zorgpartners en alle andere partijen die vanuit hun eigen perspectief iets bijdragen aan de opgave. Juist die diversiteit maakt volgens Myrthe het verschil. "Je wilt zoveel mogelijk perspectieven organiseren. Niet omdat je een grote praatclub wilt, maar omdat je daardoor betere besluiten neemt."
Luisteren is óók een interventie
Changing the conversation is óók een verandertechniek. Het gaat niet alleen om actie. Het gaat ook om andere gesprekken voeren. Maatschappelijke weerbaarheid begint met nieuwsgierigheid. Ga niet meteen vertellen wat je komt organiseren. Stel eerst vragen. Luister. Wat leeft er in deze wijk? Wat gebeurt hier al? Welke netwerken bestaan er al? Want iedere gemeente is anders. Er zijn buurten waar bewoners elkaar dagelijks ontmoeten. En er zijn buurten waar mensen elkaar nauwelijks kennen. Dan vraagt maatschappelijke weerbaarheid ook om een andere aanpak.
Daarom waarschuwt zij voor standaardoplossingen. "Maak de opgave niet onnodig complex. Vaak hoef je niet iets nieuws te verzinnen, maar kun je direct voortbouwen op wat er al is. Er bestaan vaak al ontmoetingsplekken, netwerken en initiatieven. Bouw daarop voort."
Van theorie naar praktijk
Om professionals hierbij te ondersteunen ontwikkelde BMC een driedaags leerprogramma over maatschappelijke weerbaarheid. Deelnemers leren werken vanuit vijf samenhangende perspectieven: het doel, Wij (kernteam en bestuurlijk leiderschap), Wij++ (het bredere network van inwoers, organisaties en partners), Ik (persoonlijk leiderschap) en Tooling (praktische instrumenten om complexe samenwerking vorm te geven).
De training wordt ondersteund door een uitgebreide toolkit met meer dan twintig praktische instrumenten, waaronder een programmacanvas voor een snelle "APK" van de opgave, een belangen-verlangenanalyse en werkvormen uit Deep Democracy.
Blijven leren en anders kijken
Een belangrijk uitgangspunt daarbij is dat de aanpak voortdurend wordt verrijkt met nieuwe wetenschappelijke inzichten. Zo laten Chantal en Myrthe zich onder meer inspireren door het werk van wetenschappers zoals Patrick Kenis, hoogleraar en internationaal expert op het gebied van netwerksamenwerking. "Inzichten over hoe netwerken functioneren zijn ontzettend herkenbaar voor de praktijk," vertelt Chantal. "Onze uitdaging is vervolgens om die wetenschappelijke kennis te vertalen naar concrete tools en werkvormen waar professionals morgen al mee aan de slag kunnen."
Wat werkt, laten we verder werken
Daarmee blijft de aanpak een lerend systeem. Deelnemers vormen een community waarin ervaringen worden uitgewisseld en organisaties van elkaar blijven leren.
Onze aanpak is beproefd en overdraagbaar. Hoewel elke wijk om maatwerk vraagt, zijn veel uitdagingen rondom weerbaarheid herkenbaar. Wat we in de ene gemeente in de praktijk ontdekken, maken we inzichtelijk voor de community, zodat het elders ook waarde kan creëren.
Hoewel de training nu specifiek is ontwikkeld voor maatschappelijke weerbaarheid, zien beide adviseurs de aanpak veel breder. Dezelfde manier van denken en doen blijkt cruciaal bij complexe opgaven zoals zorg, ondermijnende criminaliteit en leefbaarheid.
“Wat je samen in co-creatie bouwt, is altijd sterker en duurzamer dan wat je alleen bedenkt,” besluit Chantal. “We bouwen mee aan de kracht van de organisatie voor de lange termijn. Wat werkt, maken we samen en laten we verder werken voor de hele publieke sector.”