"Als een feniks herrezen uit de as."
Weinig steden in Europa belichamen het begrip weerbaarheid zo sterk als Warschau. Een stad die meermaals werd bezet, verwoest en opnieuw opgebouwd. Een stad waar de herinnering aan kwetsbaarheid niet in musea ligt opgeslagen, maar zichtbaar is in het straatbeeld, de instituties en het collectieve bewustzijn. Deze week reist de Nederlandse Kopgroep van publieke en private organisaties, NGO’s en kennisinstellingen naar Polen om zich te verdiepen in een vraag die ook in Nederland urgenter wordt: Hoe bouwen we een samenleving die bestand is tegen ontwrichting, crisis en conflict? In 2024 maakte de kopgroep een reis naar Finland, wat een diepe indruk heeft achtergelaten en de basis vormde voor verdere samenwerking. Met deze reis naar Polen wordt die samenwerking verder verdiept.
Waarom Polen?
Nederland werkt hard aan een weerbaarder ecosysteem. Overheden, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties zoeken elkaar steeds vaker op rond nationale veiligheid, cyberweerbaarheid, crisisbeheersing en maatschappelijke veerkracht.
Maar sommige landen zijn al langer bezig met deze opgave. Polen bevindt zich letterlijk aan de oostflank van Europa en voelt geopolitieke spanningen dagelijks. De oorlog in Oekraïne, de grens met Belarus en Rusland, hybride dreigingen, cyberaanvallen en desinformatie hebben geleid tot een fundamentele versnelling van het Poolse veiligheidsdenken. Waar weerbaarheid in Nederland vaak nog als een abstracte beleidsopgave wordt besproken, is het in Polen een urgente nationale noodzaak. En juist dat maakt Polen tot een interessante spiegel voor Nederland.
Van geschiedenis naar handelingsperspectief
De keuze voor Warschau is geen toeval. Na de Tweede Wereldoorlog lag ongeveer 85 procent van de stad in puin. Toch werd besloten de stad opnieuw op te bouwen. Steen voor steen. Gebaseerd op historische schilderijen, oude kaarten en collectieve vastberadenheid. Die geschiedenis heeft een cultuur gevormd waarin paraatheid, zelforganisatie en nationale veerkracht diep verankerd zijn. Vandaag geldt Warschau als een van de snelst groeiende en meest dynamische hoofdsteden van Europa. Achter die economische groei schuilt een scherp besef: veiligheid is nooit vanzelfsprekend. Dat besef vormt de rode draad van deze studiereis.
Vier centrale doelen
Tijdens de reis staan vier vragen centraal:
- Hoe versterken we onderling vertrouwen?
Weerbaarheid begint bij relaties. De kopgroep vormt een groeiend ecosysteem van publieke en private partijen die elkaar steeds vaker nodig hebben. Wat weten we van elkaar? Waar zitten nog blinde vlekken? En hoe versterken we het vertrouwen dat nodig is om in tijden van crisis effectief samen te werken?
- Hoe organiseert Polen zijn veiligheids- en weerbaarheidsecosysteem?
Polen investeert fors in defensie, civiele bescherming, cyberveiligheid en burgerparaatheid. Deelnemers krijgen inzicht in de manier waarop overheid, krijgsmacht, vitale sectoren en burgers samen bijdragen aan nationale veiligheid.
- Wat betekent dit voor Nederland?
Niet alles wat werkt in Polen werkt automatisch in Nederland. De vraag is daarom vooral: welke lessen zijn toepasbaar binnen de Nederlandse context van samenwerking, vertrouwen en consensus.
- Welke acties willen we versnellen?
De reis moet uiteindelijk leiden tot concrete vervolgstappen voor de kopgroep. Wat willen we in Nederland sneller oppakken? Welke initiatieven verdienen opschaling? En wat moeten we misschien juist stoppen om ruimte te maken voor nieuwe oplossingen?
Leren van de Poolse praktijk
Gedurende vier dagen ontmoeten deelnemers organisaties die dagelijks werken aan veiligheid en weerbaarheid. Bij het Government Centre for Security (RCB) krijgen zij inzicht in de manier waarop Polen nationale crisisrespons organiseert en verschillende sectoren met elkaar verbindt. Het Polish Cyber Command laat zien hoe militaire cyberweerbaarheid wordt opgebouwd in een context van hybride dreiging. Het Ministerie van Digitale Zaken en CSIRT NASK delen ervaringen over de Poolse aanpak van cyberveiligheid, desinformatie en bescherming van kritieke infrastructuur. Daarnaast biedt het Poolse Ministerie van Defensie inzicht in de versterking van de NAVO-oostflank en het grootschalige verdedigingsprogramma Eastern Shield. Ook vindt er een zogeheten ‘peer-to-peer dinner’ plaats, waar de kopgroep kennismaakt met ruim 20 Poolse organisaties. Op deze manier hoort de groep rechtstreeks uit de praktijk hoe publiek-private samenwerking plaatsvindt en worden er relaties gebouwd tussen Poolse en Nederlandse organisaties.
Burgerweerbaarheid in de praktijk
Een van de meest bijzondere onderdelen vindt plaats op een militair oefenterrein. Daar maken deelnemers kennis met de Territorial Defence Forces (TDF): de Poolse territoriale defensietroepen die diepgeworteld zijn in lokale gemeenschappen. Deze vrijwilligersorganisatie speelt een belangrijke rol bij crisisrespons, grensbewaking en maatschappelijke paraatheid. De deelnemers volgen een verkorte versie van het Poolse programma ‘wGotowości’, wat letterlijk betekent ‘Be Ready’. Deze training combineert praktische vaardigheden zoals eerste hulp, evacuatieprocedures, cyberhygiëne en omgaan met desinformatie. Het programma is uitgegroeid tot een van de meest ambitieuze initiatieven voor burgerweerbaarheid in Europa en laat zien hoe een samenleving burgers actief kan betrekken bij nationale veiligheid.
Cyber en desinformatie: de nieuwe frontlinie
Een belangrijk thema van de reis is de digitale dimensie van weerbaarheid. Polen behoort tot de Europese landen die het meest frequent doelwit zijn van cyberaanvallen en informatieoperaties. Daardoor heeft het land de afgelopen jaren versneld geïnvesteerd in publiek-private samenwerking binnen het cyberdomein. Voor Nederland is dit bijzonder relevant. Want ook hier groeit het besef dat digitale veiligheid niet uitsluitend een verantwoordelijkheid van de overheid is. Weerbaarheid ontstaat pas wanneer overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen samen optrekken.
Van Poolse lessen naar Nederlandse actie
De laatste dag staat in het teken van reflectie en vervolgstappen.
- Wat hebben we geleerd?
- Welke inzichten verrassen ons?
- Welke aannames moeten we heroverwegen?
- Wat gaan we maandag anders doen?
Want uiteindelijk draait weerbaarheid niet om plannen op papier, maar om mensen, organisaties en netwerken die elkaar weten te vinden wanneer het erop aankomt.
Samen sterker
Deze studiereis is meer dan een bezoek aan een ander land. Het is een investering in relaties, vertrouwen en gezamenlijk leren. Door te kijken naar een land dat door zijn geschiedenis is gedwongen weerbaar te worden, ontstaat een scherper beeld van wat Nederland nodig heeft. Zoals de Polen zeggen: “Razem stajemy się silniejsi.” Samen worden we sterker. Samen worden we weerbaarder.