De dreiging is niet afgenomen. Integendeel. Maar volgens Marco Zannoni, Directeur Nationale Crisisbeheersing, Communicatie en Analyse bij de NCTV, ligt de volgende stap voor Nederland niet alleen in méér aandacht voor weerbaarheid. We moeten vooral leren om de groeiende hoeveelheid initiatieven, kennis en verantwoordelijkheden beter met elkaar te verbinden. “We zijn heel succesvol geweest in het agenderen. Nu moeten we de energie beter helpen richten.”
Weerbaarheid is in korte tijd uitgegroeid van een onderwerp voor crisisprofessionals en veiligheidsexperts tot een maatschappelijk gesprek. Overheden zijn ermee aan de slag, bedrijven maken continuïteitsplannen, maatschappelijke organisaties zoeken naar hun rol en steeds meer inwoners denken na over wat zij kunnen doen als het dagelijks leven wordt ontregeld.
Ook internationaal groeit de aandacht. In het afgelopen jaar zag Zannoni onder meer binnen de EU en NAVO verdere ontwikkeling rond civiele weerbaarheid en publiek-private samenwerking. Op nationaal niveau kwamen er initiatieven rond onder meer zorg, infrastructuur, cyberveiligheid en de sociale kant van weerbaarheid. ([LinkedIn][2])
Maar juist doordat zoveel partijen in beweging zijn gekomen, ontstaat een nieuwe uitdaging: “hoe zorgen we ervoor dat al die inspanningen samen ook daadwerkelijk tot meer weerbaarheid leiden?”
De dreiging is breder geworden
Volgens Zannoni is de afgelopen twaalf maanden vooral duidelijker geworden hoe breed de opgave is. Naast de militaire dreiging is er steeds meer zicht gekomen op internationale afhankelijkheden, cyberaanvallen, sabotage en andere vormen van hybride dreiging. Tegelijkertijd groeit het inzicht in wat er gebeurt wanneer essentiële voorzieningen tijdelijk wegvallen: bijvoorbeeld 72 uur zonder stroom of data.
Daarmee ontstaat volgens Zannoni behoefte aan meer onderscheid.
Niet alles is hetzelfde en niet iedereen hoeft hetzelfde te doen. Hij maakt daarom onderscheid tussen het fundament van weerbaarheid – zoals continuïteit van organisaties, een weerbare democratie en een weerbare economie – en voorbereiding op verschillende soorten ontwrichting:
- Het brede scenario van 72 uur zonder stroom of data raakt iedereen.
- Bij hybride dreiging gaat het om een specifiekere groep en om andere maatregelen.
- En een militair scenario vraagt weer een andere voorbereiding.
“Het was een beetje een brei geworden, die weerbaarheid”, zegt Zannoni. “We zijn heel succesvol aan het agenderen, maar het liep helemaal door elkaar.” De volgende stap is daarom niet simpelweg méér doen. Het is weten wat waar thuishoort.
Van duizend kleine stappen naar één beweging
Op veel plekken gebeurt inmiddels iets. Maar initiatieven staan niet altijd met elkaar in verbinding. Een ziekenhuis kijkt vanuit de zorg, een bedrijf vanuit continuïteit, een gemeente vanuit de lokale samenleving en een veiligheidsregio vanuit crisisbeheersing.
Iedereen ziet een deel van de puzzel. “Wij hebben ook lang niet alle antwoorden”, zegt Zannoni. “Maar wij kunnen wel beter de puzzel leggen.”
Hij beschrijft zijn rol daarom nadrukkelijk niet als die van een overheid die vanuit Den Haag bepaalt wat iedereen moet doen. Zijn team is juist veel onderweg: bij zorginstellingen, onderzoeksorganisaties, bedrijven, apothekers, medische specialisten en andere maatschappelijke partijen. Daar wordt kennis opgehaald én gedeeld.
De overheid kan helpen om zichtbaar te maken hoe de verschillende initiatieven zich tot elkaar verhouden: dit is het grotere geheel, dit is jouw rol daarin en hier liggen mogelijke verbindingen met anderen.
Die verbindende rol sluit aan bij een boodschap die Zannoni ook in zijn recente bijdragen regelmatig benadrukt: we moeten van het agenderen van weerbaarheid naar het prioriteren en operationaliseren ervan. Kleine stappen binnen organisaties kunnen, wanneer ze bij elkaar optellen, uiteindelijk grote stappen betekenen.
Juist hybride dreiging vraagt nog veel denkwerk
Van alle ontwikkelingen noemt Zannoni de hybride dreiging op dit moment als een van de grootste vraagstukken. Niet omdat de andere scenario’s eenvoudig zijn, maar omdat hier nog veel minder vanzelfsprekend is wie wat moet doen.
Cyberaanvallen, sabotage, drones of verstoring van vitale infrastructuur kunnen zich op verschillende manieren manifesteren. Ze passen niet altijd netjes binnen bestaande verantwoordelijkheden en structuren. En precies daar zit de uitdaging.
“Hoe hebben we er nou een adequaat antwoord op?” vraagt Zannoni zich af. Het probleem is bovendien dat het woord ‘hybride’ voor veel mensen weinig zegt.
In gewone taal gaat het bijvoorbeeld om een actor die probeert schade te veroorzaken of processen te verstoren zonder dat er sprake is van een formele oorlogssituatie. Maar omdat het op zoveel verschillende plekken kan gebeuren, kun je niet overal dezelfde maatregelen treffen.
Dat vraagt iets anders dan alleen een draaiboek. Het vraagt dat organisaties leren nadenken over hun afhankelijkheden, hun kwetsbaarheden en de gevolgen wanneer processen onverwacht uitvallen.
Niet méér angst, maar meer handelingsperspectief
Die gedachte ligt ook onder de nieuwe Denk Vooruit-campagne. De overheid kiest er bewust voor om niet het oorlogsscenario centraal te stellen, maar te beginnen bij situaties die voor mensen concreet en voorstelbaar zijn: 72 uur zonder stroom of data, een week zonder wifi of tijdelijk geen pakketbezorging. Dat is geen poging om de risico’s kleiner te maken, maar om ze begrijpelijk en handelbaar te maken.
Uit onderzoek en focusgroepen wordt voortdurend geleerd welke boodschap mensen bereikt en bij welke ze juist afhaken. Zannoni ziet daarin een belangrijke balans: mensen moeten het eerlijke verhaal over risico’s kennen, maar mogen niet worden overladen met scenario’s waar ze zich nauwelijks iets bij kunnen voorstellen of waar ze geen handelingsperspectief bij ervaren. De vraag is dus niet alleen: ‘hoe groot is het risico?’ maar ook: wat helpt mensen om er iets mee te kunnen?
Daarom gaat de campagne steeds meer over de vraag wat je zelf kunt doen – en wat je voor een ander kunt betekenen. Dat laatste is belangrijk. Weerbaarheid gaat immers niet alleen over zelfredzaamheid. Het gaat ook over samenredzaamheid.
Vertrouwen in de samenleving
Na 26 jaar werken met rampen en crises, blijft Zannoni vertrouwen in de mensheid en haar creativiteit. Zijn ervaring is dat mensen elkaar helpen wanneer het erop aankomt en verwijst onder meer naar de creativiteit van de samenleving tijdens de coronacrisis.
Tegelijkertijd moeten we volgens hem oppassen om mensen te verwijten dat ze zich onvoldoende hebben voorbereid. We zijn gewend geraakt aan een samenleving waarin vrijwel alles het ‘gewoon doet’. Er was daardoor ook weinig aanleiding om na te denken over wat er gebeurt als dat opeens niet meer zo is.
Dat is geen onwil of onverschilligheid, maar voor veel mensen is weerbaarheid nog geen onderdeel van het dagelijks leven. En precies daar kan een maatschappelijke beweging ontstaan.
De campagne heeft volgens Zannoni inmiddels iets in beweging gezet wat minstens zo belangrijk is als het vergroten van kennis: het onderwerp is bespreekbaar geworden. Het leeft in buurtapps en dorpsraden. “Het taboe is doorbroken.”
De overheid stelt niet alleen vragen aan de samenleving
Er ontstaat daardoor ook een nieuwe verwachting: als de overheid mensen oproept om zich voor te bereiden, is de logische vervolgvraag: “wat doet de overheid dan zelf?”
Ook daar ziet Zannoni een belangrijke ontwikkeling. In de communicatie wordt daarom steeds meer de balans gezocht tussen wat van inwoners wordt gevraagd en wat zij van de overheid mogen verwachten.
Weerbaarheid kan geen eenzijdige opdracht aan inwoners zijn. Het is een gezamenlijke opgave waarin overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en inwoners ieder een eigen verantwoordelijkheid hebben. Ook recente initiatieven rond bijvoorbeeld noodsteunpunten, bedrijfscontinuïteit en lokale samenwerking laten zien dat die beweging steeds meer vorm krijgt.
Over vijf jaar: weerbaarheid als onderdeel van het gewone leven
Hoe ziet Nederland er dan uit als we vijf jaar vooruitkijken? Zannoni verwacht niet dat we dan voortdurend bezig zijn met grote crisisscenario’s. Juist het tegenovergestelde.
We zullen waarschijnlijk gewend zijn geraakt aan kleinere verstoringen en tijdelijke uitval van processen. We zullen vaker nadenken over de verhouding tussen bijvoorbeeld verduurzaming en weerbaarheid. En voorbereid zijn zal steeds meer onderdeel worden van het gewone leven.
Een gesprek met je gezin over wat je doet als voorzieningen tijdelijk uitvallen. Weten wat je van elkaar kunt verwachten. Als organisatie nadenken over continuïteit. Oefenen. Samenwerken met partijen in je omgeving.
En misschien worden ook militaire oefeningen en andere zichtbare vormen van voorbereiding steeds normaler in het straatbeeld. Niet omdat we banger zijn geworden, maar omdat weerbaarheid niet langer iets is wat alleen bij experts hoort.
Van bomen naar bos
Weerbaarheid gaat niet alleen over noodpakketten, cyberveiligheid, vitale infrastructuur, crisiscommunicatie, militaire dreiging of continuïteit. Het gaat om de samenhang ertussen. En juist nu steeds meer mensen en organisaties in beweging komen, wordt het belangrijk om af en toe afstand te nemen. Niet alleen kijken naar de boom waaraan je zelf werkt, maar ook naar het bos waar je onderdeel van bent. “Waar staan we als samenleving? Wat gebeurt er om ons heen? Wat betekent dat voor mijn organisatie, mijn wijk, mijn medewerkers, mijn netwerk?” En vooral: “welke kleine stap kunnen we nu zetten?”
Zannoni ziet daar ook zijn eigen rol in: niet alles vanuit een Haagse toren willen micromanagen, maar signaleren, voorbeelden zichtbaar maken, verbinden en op de juiste plek neerleggen wat relevant is. Want maatschappelijke weerbaarheid ontstaat uiteindelijk niet doordat één partij het antwoord heeft. Ze groeit wanneer veel partijen hun stukje van de puzzel zien, begrijpen hoe het met de andere stukjes samenhangt en vervolgens daadwerkelijk in beweging komen.
Van bewustwording naar doen. Van losse initiatieven naar samenhang. En van weerbaarheid als bijzonder onderwerp naar iets dat onderdeel wordt van onze dagelijkse manier van leven.