Weerbaarheid is zelden een plan op papier. Het wordt zichtbaar in de praktijk: in keuzes onder druk, in afhankelijkheden die samenkomen en in hoe mensen handelen wanneer vanzelfsprekendheden wegvallen. Uit de gesprekken tot nu toe komen vijf lessen naar voren.
1. Een crisisoefening die niet schuurt, leert je niets
Een crisisoefening is volgens Rabobank’s Global Head of Resilience Emilie van der Spil pas geslaagd als die schuurt.
"Je moet na een oefening met een gevoel van ongemak de deur uit lopen. Pas dan worden aannames op de proef gesteld en worden kwetsbaarheden zichtbaar. Als het niet ergens schuurt of wrijft, heb je niet het juiste scenario gekozen. Dan heb je ze te weinig verrast.” Volgens Emilie zijn crisisoefeningen geen doel op zich, maar een manier om bestaande processen onder druk te zetten. Niet alleen het waarschijnlijke testen, maar juist het onwaarschijnlijke. Daar wordt zichtbaar hoe weerbaar een organisatie werkelijk is.
2. Bouw buffers voordat je ze nodig hebt
Ondernemer Jeroen Ketting bouwde in bijna dertig jaar drie succesvolle bedrijven op in Rusland. Toen Rusland Oekraïne binnenviel, besloot hij zijn ondernemingen achter te laten en terug te keren naar Nederland.
Ondernemer zijn in Rusland betekent dat weerbaarheid en veerkracht in je DNA moeten zitten. Het is bij uitstek een omgeving waarin je zelf in staat moet zijn om problemen en tegenslagen op te vangen. De belangrijkste tip van Jeroen is niet sexy, wel praktisch: bouw buffers op.
Jeroen: ''Ik had altijd in alle bedrijven een fuck-up fund liggen. Een apart potje om drie maanden salarissen te betalen en om het huurcontract uit te dienen. Investeren deed ik altijd met mijn eigen geld. Eerst sparen, dan uitgeven. Je wil compleet autonoom en onafhankelijk zijn.'' Die les reikt verder dan ondernemerschap alleen. In een onzekere wereld zijn buffers essentieel. Organisaties die financieel en operationeel ruimte inbouwen, zijn beter in staat schokken op te vangen en autonoom te blijven.
3. Ken je afhankelijkheden voordat ze kwetsbaarheden worden
Efficiëntie en lage kosten hebben decennialang het beleid van veel organisaties bepaald. De geopolitieke werkelijkheid laat zien dat deze keuzes ook nieuwe kwetsbaarheden hebben gecreëerd.
Voor Gerard de Leede, oprichter van zonnepanelenproducent SoLarge en hoogleraar Smart Technologies, is de afhankelijkheid van Chinese zonnepanelen een duidelijk voorbeeld. Maar liefst 80% van de Nederlandse zonnepanelen is afkomstig uit China, waardoor we sterk afhankelijk zijn van één leverancier. Ook spelen zorgen over de herkomst: van de inzet van schadelijke stoffen tot onethische productieomstandigheden. Volgens hem moeten organisaties niet alleen naar de prijs kijken, maar ook naar strategische risico's, gezondheid en ethiek. "Goedkoop blijkt vaak duurkoop. Je betaalt uiteindelijk altijd op een andere manier."
Ook bij Gasunie veranderde de blik op weerbaarheid fundamenteel. Volgens COO Hans Goenen gingen we er te lang vanuit dat gas altijd beschikbaar zou zijn. Toen in 2021 ongebruikelijke bewegingen van Rusland op de gasmarkt zichtbaar werden, begon Gasunie al met scenario's voor nieuwe LNG-terminals. Na de Russische inval stonden die terminals binnen 200 dagen. Zijn uitgangspunt: "Hope for the best, prepare for the worst."
4. Een crisisplan is nooit het plan dat je uitvoert
Toen Rusland Oekraïne binnenviel, kon Nova Post op veel plekken niet langer opereren. Toch opende het postbedrijf vestiging voor vestiging opnieuw de deuren zodra de veiligheid dat toeliet. Intussen groeide het bedrijf verder en breidde uit naar tientallen Europese landen.
Volgens correspondent Chris Colijn is dat geen gevolg van een waterdicht crisisplan. "Je reageert wanneer het gevaarlijk wordt en zorgt dat iedereen veilig is, maar je blijft opereren zolang jij en de lokale autoriteiten zeggen dat het kan." Dat betekent voortdurend improviseren. Op plekken waar gebouwen niet veilig zijn, worden mobiele postkantoren ingezet. Vestigingen sluiten, openen of verplaatsen wanneer de omstandigheden veranderen. Niet vasthouden aan het oorspronkelijke plan, maar telkens opnieuw bepalen wat mogelijk is.
5.Investeer in mensen, niet alleen in plannen
Een stroomstoring bleek voor Robin Radar Systems waardevoller dan menig crisisoefening. Toen een transformatorhuisje op het terrein uitbrandde, besloot CEO Sietse Hamming de situatie direct te gebruiken om lessen vast te leggen. "Never waste a good crisis."
Die lessen zaten niet alleen in de techniek. Toegangspasjes werkten niet meer en communicatie bleek zich sneller te ontwikkelen dan het crisisteam kon bijhouden. Terwijl Hamminga eerst een volledig beeld wilde vormen, was een medewerker de organisatie al voor met een update in de groepsapp. Volgens Hamminga laat juist dat zien waar weerbaarheid uiteindelijk om draait: niet alles verloopt volgens plan. Hoe mensen onder druk handelen, bepaalt uiteindelijk hoe een organisatie door een crisis komt.
De komende afleveringen spreken Daan en Sjoerd onder anderen met Michiel Borgers (directeur Joint Informatievoorziening Commando) over de digitalisering van Defensie, Tweede Kamerlid Barbara Kathmann over Europese afhankelijkheid van Amerikaanse tech, en met Werner van Eck (Heijmans), directeur veiligheid en reservist, over de rol van reservisten in de weerbaarheid van organisaties en samenleving.
Beluister de volledige podcastreeks hier.