Vuur maken met tampons, water zuiveren met mos en met een paar takken een schuilplaats bouwen in het bos. Dat is wat Polen leren tijdens weerbaarheidstrainingen die de Poolse overheid sinds vorig jaar gratis aanbiedt.
De afgelopen twee jaar werden in Polen explosieven gevonden op het spoor, vlogen zo’n twintig drones het land binnen en brandde een groot winkelcentrum af na een sabotageactie. Polen investeert daarom fors in defensie en wil dit jaar 400.000 burgers een weerbaarheidstraining laten volgen.
Maar de trainingen zijn niet slechts voorbehouden aan Polen: eind juni was een groep Nederlandse bestuurders uit het bedrijfsleven en de overheid aan de beurt. Samen met admiraal buiten dienst (b.d.) Rob Bauer, voormalig Commandant der Strijdkrachten en oud-voorzitter van het Militair Comité van de NAVO, volgden zij een week lang lessen over weerbaarheid: van cyberaanvallen afslaan tot noodpakketten samenstellen en burgers alarmeren tijdens een crisis – NRC was tijdens de week ook aanwezig. De deelnemers noemen zichzelf ‘de kopgroep’, die de publieke en private sector weerbaarder willen maken in Nederland. Naast studiereizen komen ze regelmatig samen om te kijken wat ze van elkaar kunnen leren.
Aan de reis, georganiseerd door consultancybedrijf Deloitte, deden 29 Nederlandse bedrijven mee. Rabobank, Albert Heijn en KPN, maar ook nutsbedrijven (GasUnie, Tennet en ProRail), maatschappelijke organisaties (het Leger des Heils en het Rode Kruis), kennisinstellingen (TNO) en overheden zoals de gemeente Rotterdam. Deloitte ziet weerbaarheid in tijden van geopolitieke dreiging als een belangrijk maatschappelijk onderwerp.
Het is de tweede studiereis van deze groep naar een land aan de oostflank van de NAVO. In 2024 was Finland aan de beurt, waar burgers leren zichzelf 72 uur te redden. Deze keer viel de keuze op Polen, dat de dreiging vanuit Rusland de afgelopen jaren steeds nadrukkelijker is gaan ervaren.
„In Nederland zijn we wakker, maar nog aan het snoozen”, zegt Bauer. „In Polen zijn de mensen al uit bed.” Volgens de topmilitair waarschuwde Polen al lang voor de Russische dreiging, maar werden ze in West-Europa weggezet als „Russofoben”. Maar, zegt Bauer, „de Polen kregen gelijk. We hebben nu een oorlog in Europa.”
Buikpijn van urgentiegevoel
Wat houden de aanwezige Nederlandse bestuurders aan de week over? Aan het einde van de week overheerst bij veel deelnemers vooral een gevoel van urgentie, vertellen ze tijdens een afsluitende lunch in Warschau. „Na onze reis naar Finland vorig jaar zijn we wakker geschud, na deze reis heb ik echt buikpijn van het urgentiegevoel dat de Polen hebben”, vat Suzanne Segaar, hoofd Nationale Hulpverlening van het Rode Kruis, samen. Niet alleen vanwege de militaire dreiging, maar vooral door de kwetsbaarheid van de samenleving.
Die kwetsbaarheid zit volgens de deelnemers vooral in desinformatie. „Herbewapening is belangrijk, maar wat ik vooral meeneem uit Polen is het gevaar van desinformatie”, zegt Sjoerd van der Smissen, partner bij Deloitte en mede-initiatiefnemer van deze groep. „Het ondermijnt de democratie, vergroot polarisatie en voedt racisme en discriminatie. En in Nederland stemt al een groot deel op extremistische partijen.” Hij voegt toe: „Rusland heeft geen wapens nodig als desinformatie de overhand krijgt en wij onszelf van binnenuit uit elkaar laten spelen.”
Tegelijkertijd kent het gepolariseerde en deels door desinformatie gevoede medialandschap in Polen ook geen oplossing. Vooral mensen aan de onderkant van de sociaaleconomische ladder blijken het kwetsbaarst bij crises. „Als je weinig grip hebt op het leven, kukel je bij een crisis als eerste over de rand”, zegt Linda van Berkel, directeur Noodhulp en Crisisorganisatie van het Leger des Heils. „In Nederland kan ongeveer een vijfde van de bevolking zich geen noodpakket veroorloven. Een deel begrijpt of vertrouwt informatie van de overheid niet over noodsituaties.”
De reis blijft niet alleen bij observaties. Albert Heijn zegt „weerbare winkels” te willen creëren: centraal gelegen supermarkten die bij stroomuitval open kunnen blijven, in plaats van een waaier aan kleinere, lastig te bevoorraden winkels door een stad heen. Rabobank wil meer investeren in onderwijs over desinformatie. En de gemeente Rotterdam onderzoekt hoe kwetsbare inwoners beter in beeld kunnen worden gebracht.
Volgens de regels
Waarom moeten bedrijven naar landen als Polen en Finland voor weerbaarheidslessen? Volgens Bauer lopen veel initiatieven in Nederland vast op twee vragen: wie is aansprakelijk en wie betaalt?
Volgens Bauer staart Nederland zich blind op de bureaucratie en is het te afhankelijk geworden van de overheid. „We denken altijd dat iemand ons komt redden en als dat niet lukt worden we boos. Op geopolitiek niveau vertrouwden we jarenlang op de Verenigde Staten, en zodra ergens in Nederland geen water uit de kraan komt of de stroom uitvalt, kijken we meteen naar de overheid. Dat idee zullen we moeten loslaten.”
Volgens Bauer draait weerbaarheid uiteindelijk niet alleen om tanks of raketten, maar om het vermogen van mensen en organisaties om een eerste klap zelf op te vangen. „Elk individu, elk gezin, elk dorp en elk bedrijf zou een schok moeten kunnen opvangen. Of dat nu een pandemie, een stroomstoring of kapotte wifi is”, grapt hij. „Pas als je zelf overeind blijft staan, ben je in staat om een ander te helpen.”
Die gedachte geldt volgens hem evenzeer voor het bedrijfsleven. Sinds zijn militaire pensioen adviseert Bauer organisaties en over weerbaarheid. „Veel bedrijven zijn georganiseerd op efficiëntie, rendement en kortetermijndenken, maar in een crisis heb je niks aan efficiëntie. Bedrijven die voorbereid zijn op een crisis, zijn sterker en maken meer kans om te overleven.”